KHI CHỈ CÒN LÀM ĐƯỢC RẤT ÍT

Chỉ cần giữ lại một cơ hội.

CẦN BIẾT TRƯỚC

Không có một chuỗi động tác nào bảo đảm rằng một người sẽ thoát được khi đối phương mạnh hơn nhiều, có vũ khí, có nhiều người hoặc khi cơ thể đã suy yếu đến mức không còn phản ứng như bình thường.

Nếu tạo được khoảng trống, ưu tiên dùng khoảng đó để rời khỏi tình huống hoặc khiến người khác biết chuyện đang xảy ra. Mục tiêu không phải ở lại để chứng minh rằng có thể “đánh thắng”.

Riêng với ép cổ hoặc cản trở hô hấp, cần chú ý sau sự việc nếu xuất hiện khó thở, khó nuốt, thay đổi giọng nói, chóng mặt, lú lẫn, đau đầu nặng hoặc từng mất ý thức. Tổn thương nghiêm trọng đôi khi không để lại dấu vết rõ bên ngoài và vẫn cần được đánh giá y tế.

Lưu ý nội dung: Bài viết đề cập đến xâm hại tình dục, khống chế thể chất và tình trạng suy giảm khả năng phản kháng. Nội dung không hướng dẫn kỹ thuật gây thương tích và không thay thế việc học trực tiếp với người có chuyên môn.

Bài trước đề cập đến trường hợp một người không còn khả năng phản kháng. Nhưng giữa lúc cơ thể vẫn hoàn toàn chủ động và lúc gần như không còn làm được gì còn một khoảng rất rộng, và nhiều tình huống thực tế lại nằm chính trong khoảng đó.

Có thể vẫn tỉnh nhưng đang say, vẫn cử động được nhưng rất yếu, vẫn nói được nhưng không đủ hơi để hét. Một tay có thể còn tự do trong khi phần thân đã bị giữ, hoặc chân vẫn cử động được nhưng đầu và vai gần như không thể dịch chuyển. Điện thoại đôi khi chỉ nằm cách vài chục centimet, khoảng cách bình thường chỉ cần với một cái là tới, nhưng trong tình huống đó lại trở thành một việc hoàn toàn khác.

Những hướng dẫn năm bước, bảy bước thường khá dễ hiểu khi đọc trong trạng thái bình thường. Đến lúc đau, hụt hơi, chóng mặt hoặc đang chịu sức nặng của một người khác, chuyện nhớ đúng từng bước không còn đơn giản như vậy.

Vì thế, thay vì cố tạo ra một “combo” thoát hiểm, nội dung được thu lại thành ba ưu tiên:

HÔ HẤP → KHOẢNG CÁCH → CẢNH BÁO

Đây là một cách sắp xếp để giảm số thứ phải nhớ khi khả năng hành động đang giảm, không phải công thức bảo đảm thoát khỏi một vụ tấn công.

1. Trước hết, giữ khả năng thở

Khi nghĩ đến một tình huống bị khống chế, phản ứng đầu tiên thường được hình dung là hét lên, giằng mạnh hoặc đẩy người kia ra. Nhưng nếu mặt đang bị ép xuống, cổ chịu sức ép hoặc lồng ngực không thể nở như bình thường thì ngay cả việc nói hoặc lấy một hơi sâu cũng trở nên khó khăn.

Lúc này, việc quan trọng trước mắt không phải dùng hết sức để đẩy toàn bộ trọng lượng đang đè lên cơ thể ra ngoài. Chỉ cần giữ được một khoảng cho mũi hoặc miệng lấy không khí, hoặc giảm được một phần sức ép lên cổ và ngực, cơ thể đã có thêm thời gian để làm việc tiếp theo.

Một số điều đáng nhớ:

• Tạo một khe hở cho mũi hoặc miệng nếu mặt đang bị che hoặc ép vào bề mặt. Khoảng đó không cần lớn, chỉ cần đủ để lấy thêm không khí cũng đã có giá trị.

• Xoay mặt về phía có khoảng trống thay vì tiếp tục để cả mũi và miệng bị ép kín, miễn là đầu và cổ vẫn còn khả năng dịch chuyển.

• Dùng tay hoặc cẳng tay để giữ khoảng, tập trung tạo không gian ở vùng mặt, cổ hoặc ngực thay vì cố dùng riêng sức tay để đẩy toàn bộ người kia ra.

• Nếu ngực đang bị đè, tìm cách tạo thêm khoảng cho lồng ngực nở, chẳng hạn dịch vai, hông hoặc chuyển khỏi tư thế nằm hoàn toàn phẳng.

• Đừng tiêu hết hơi để hét liên tục. Một tiếng gọi ngắn, lớn hoặc gọi đúng tên người đang ở gần có thể vừa tạo tín hiệu vừa ít tốn hơi hơn.

• Khi đã có lại khoảng thở, chuyển sang thoát hoặc báo động. Khoảng vừa có được hữu ích nhất khi nó mở đường cho bước tiếp theo.

• Nếu chưa tạo thêm được khoảng thở, ưu tiên bảo vệ vùng đầu và cổ, giữ phần không khí vẫn còn lấy được và chờ thời điểm sức ép thay đổi.

Có một tình huống cần tách riêng: ép cổ hoặc cản trở hô hấp.

Đây không phải trường hợp phù hợp để rút gọn thành vài dòng “mẹo thoát siết”. Hướng lực, vị trí cơ thể và mức độ chèn ép có thể rất khác nhau, trong khi tổn thương bên trong lại không nhất thiết nhìn thấy ngay. Sau sự việc, một người vẫn có thể nói chuyện và đi lại nhưng xuất hiện khó nuốt, thay đổi giọng nói, khó thở, chóng mặt hoặc lú lẫn muộn hơn. Vì vậy phần này chỉ dừng ở cảnh báo, không đưa động tác thoát siết qua chữ.

2. Một khoảng nhỏ đã có thể thay đổi tình huống

“Tạo khoảng cách” dễ khiến người ta hình dung rằng phải đẩy được người kia ra xa, ngồi bật dậy rồi chạy. Nhưng đôi khi chỉ cần đủ chỗ để một đầu gối lọt vào giữa hai người, để xoay được người sang bên hoặc để một cánh tay không còn bị ép sát cũng đã mở thêm lựa chọn.

Một “khoảng” không cần đủ lớn để đứng dậy đẹp đẽ rồi chạy ngay. Nó có thể chỉ cần đủ để thở tốt hơn, dịch cơ thể thêm một chút, với tới tay nắm cửa hoặc làm người khác chú ý.

Nếu vẫn còn cử động được, có thể ưu tiên:

• Đừng cố đẩy toàn bộ trọng lượng đối phương bằng hai tay. Khi chênh lệch thể lực lớn, đấu sức trực diện thường rất bất lợi; giảm được một phần sức ép đã là có thêm lựa chọn.

• Đưa một phần cơ thể vào giữa hai người, chẳng hạn cẳng tay, khuỷu tay khép hoặc đầu gối, để tạo một lớp ngăn thay vì để toàn bộ thân người bị ép sát.

• Nếu đang nằm, đưa đầu gối hoặc chân vào khoảng giữa hai cơ thể. Chân và hông thường khỏe hơn cánh tay, đồng thời có thể giúp giữ khoảng tốt hơn.

• Dịch hông, vai hoặc xoay thân thay vì chỉ cố đẩy thẳng. Đổi góc đôi khi dễ thực hiện hơn việc nâng hoặc đẩy toàn bộ trọng lượng đang đè lên cơ thể.

• Chuyển khỏi tư thế bị ép hoàn toàn xuống mặt phẳng. Ngồi nghiêng được một phần, chống được một bên người hoặc đưa lưng về phía một vật chắc chắn đều có thể mở thêm khả năng di chuyển.

• Dùng đồ vật làm lớp ngăn nếu nó đã ở gần. Ghế, bàn, balo, cửa hoặc vật lớn có thể tạo thêm khoảng và thời gian mà không cần quay lại tiếp xúc trực tiếp.

• Khi đã có khoảng, di chuyển về phía lối thoát hoặc nơi có người.

• Nếu khoảng vừa tạo lại bị đóng, giữ phần cơ thể vẫn còn tự do, bảo vệ đầu và cổ, đồng thời tìm lần tiếp theo sức ép thay đổi.

Và đây là điều dễ quên nhất: khi khoảng đã xuất hiện, đi đi.

Khoảng trống không phải phần thưởng cho việc giằng co tốt hơn. Nó là thứ để đổi lấy đường ra.

3. Ra khỏi đó hoặc khiến người khác biết chuyện

Thoát khỏi người đang giữ và thoát khỏi cả căn phòng không nhất thiết phải xảy ra trong cùng một lúc. Có khi bước đầu chỉ là sang được phía bên kia chiếc bàn, khép được một cánh cửa ở giữa hoặc tiến gần hơn tới lối ra.

Điều quan trọng là biến vài giây vừa có được thành một đường thoát hoặc một tín hiệu.

Khi đã có khoảng, có thể ưu tiên:

• Đi về phía lối ra nếu lối đó thực sự mở và tiếp cận được. Điện thoại, túi xách, áo khoác hay những đồ cá nhân khác có thể để lại nếu việc lấy chúng đồng nghĩa với phải quay lại gần người gây hại.

• Nếu chưa thể ra khỏi phòng, tạo vật cản giữa hai người. Cửa, bàn, ghế, balo hoặc vật lớn có thể giúp giữ khoảng và kéo dài thêm thời gian.

• Đi về phía có người thay vì chỉ chạy xa. Hành lang, quầy lễ tân, cửa hàng đang mở, bảo vệ, nhóm người hoặc khu vực dễ quan sát thường có ích hơn một nơi vắng nhưng xa hơn.

• Nếu nói được, dùng câu ngắn và cụ thể. “Giúp tôi”, “mở cửa”, “gọi công an”, “gọi 112” hoặc gọi thẳng tên một người đang ở gần có thể dễ thực hiện hơn việc cố giải thích toàn bộ tình huống.

• Nếu không hét được, tạo tiếng động bằng cách khác. Đập cửa, bấm chuông, làm rơi hoặc đẩy một vật tạo tiếng, kích hoạt còi hoặc báo động đều có thể khiến người khác chú ý.

• Nếu với được điện thoại, ưu tiên thao tác ngắn nhất đã cài sẵn. Emergency SOS, cuộc gọi khẩn cấp hoặc một người liên hệ ưu tiên thường thực tế hơn việc mở ứng dụng rồi gõ một đoạn tin nhắn dài.

• Nếu chỉ gửi được một thông tin, gửi vị trí trước. Định vị trực tiếp, tên quán, khách sạn, số phòng, tầng hoặc tên tòa nhà đều có thể giúp người nhận biết cần tìm ở đâu nếu liên lạc sau đó bị gián đoạn.

• Nếu đã thoát ra được, tránh quay lại một mình. Đồ đạc có thể quay lại lấy sau cùng người hỗ trợ hoặc lực lượng có trách nhiệm.

• Nếu người gây hại vẫn đi theo, tiếp tục hướng về nơi có người và báo rõ rằng đang cần giúp đỡ.

• Nếu chưa thể ra cũng chưa thể báo, giữ khoảng đang có, duy trì khả năng thở và chờ cơ hội tiếp theo.

Tại Việt Nam, 112 hiện là tổng đài khẩn cấp quốc gia hoạt động 24/7 và có thể chuyển các trường hợp thuộc phạm vi của 113, 114 và 115 tới hệ thống tương ứng.

Nếu cơ thể chỉ còn cho phép một việc

Đây có lẽ là phần đáng nhớ hơn một danh sách kỹ thuật dài.

Nếu còn nói được, hãy nói ngắn.

Nếu chỉ còn một tay sử dụng tốt, tay đó không nhất thiết phải dùng để đánh. Nó có thể giữ khoảng trước mặt, bám vào một bề mặt để đổi tư thế hoặc với tới thứ có thể tạo tín hiệu.

Nếu chân và hông vẫn hoạt động tốt hơn phần trên, có thể tận dụng chúng cho phần việc cần nhiều lực hơn.

Khi đầu óc bắt đầu mơ hồ, một mục tiêu duy nhất như thở, tạo khoảng hoặc làm người khác biết sẽ dễ nhớ hơn việc cố lục lại toàn bộ bài hướng dẫn trong đầu.

Đến lúc không còn chủ động vận động hoặc giao tiếp được nữa thì phần hướng dẫn dành cho người bị hại cũng phải dừng ở đó. Không còn kỹ thuật nào hợp lý để tiếp tục yêu cầu thực hiện.

Nhưng chống trả có làm mọi thứ nguy hiểm hơn không?

Dữ liệu hiện có không cho phép rút câu hỏi này xuống thành một lời khuyên duy nhất.

Một phân tích gộp của Wong và Balemba tổng hợp bảy nghiên cứu và tìm thấy mối liên hệ giữa phản kháng bằng lời, thể chất hoặc phản kháng nói chung với khả năng tránh việc hành vi xâm hại bị hoàn thành.

Trong một phân tích khác của cùng hai tác giả, dựa trên sáu nghiên cứu đủ điều kiện, nhóm có phản kháng lại ghi nhận khả năng có thêm chấn thương thể chất cao hơn nhóm không phản kháng. Đặt hai kết quả cạnh nhau sẽ thấy khá khó để biến dữ liệu hiện có thành một quy tắc đơn giản rằng lúc nào cũng nên chống trả hoặc lúc nào cũng không nên chống trả.

Năm 2024, meta-analysis về rape completion còn có một corrigendum sau khi tác giả phát hiện lỗi đánh máy trong cú pháp phân tích. Một số ước lượng được điều chỉnh nhẹ nhưng kết luận chung không thay đổi. Chi tiết này đáng giữ lại vì ngay cả nghiên cứu đã xuất bản vẫn có thể được kiểm tra, sửa và cập nhật.

Có người dùng sức, có người cố kéo dài thời gian, nói dịu đi hoặc làm theo trong lúc chờ một cơ hội khác. Cũng có người bất động hoàn toàn.

Những phản ứng nhìn từ bên ngoài có thể rất khác nhau, nhưng trong tình huống thực tế chúng đều có thể xuất phát từ cùng một mục tiêu: sống sót và tìm cách thoát khỏi một tình thế không còn nằm trong quyền kiểm soát.

Một chương trình tốt không phải vài “mẹo tự vệ”

Nghiên cứu về chương trình Enhanced Assess, Acknowledge, Act (EAAA) đáng chú ý vì nó không chỉ dạy một vài động tác.

Trong thử nghiệm ngẫu nhiên trên 893 nữ sinh viên năm nhất tại ba đại học Canada, chương trình kéo dài 12 giờ, bao gồm nhận diện nguy cơ, nhận ra khi một tình huống đang trở nên cưỡng ép và thực hành phản kháng bằng lời lẫn thể chất. Sau một năm, nhóm tham gia báo cáo tỷ lệ completed rape 5,2%, so với 9,8% ở nhóm đối chứng; với attempted rape, con số lần lượt là 3,4% và 9,3%.

Kết quả này không nên được rút gọn thành “học tự vệ giảm 46% nguy cơ”. EAAA là một chương trình cụ thể được thực hiện trên một nhóm cụ thể, không phải bằng chứng cho ba bước của bài này hoặc cho bất kỳ động tác riêng lẻ nào.

Điều đáng chú ý hơn là phòng ngừa có thể được thiết kế nghiêm túc và có hệ thống hơn rất nhiều so với vài câu “hãy cẩn thận” hoặc “đánh vào chỗ này rồi chạy”.

“Làm được rất ít” vẫn là làm được một điều gì đó

Bài đầu của series nói về thời điểm một người không còn khả năng thực hiện những lời khuyên phòng tránh nữa. Bài này nằm ngay trước ranh giới đó, khi cơ thể vẫn còn một phần khả năng hành động nhưng không còn đủ để làm mọi thứ theo cách thường được hình dung.

Có lúc điều duy nhất giữ được là một hơi thở. Có lúc chỉ tạo được một khoảng bằng đầu gối. Có lúc chưa thể chạy nhưng đã với được tới cửa. Có lúc không nói thành câu nhưng vẫn làm căn phòng phát ra tiếng.

Và có lúc không điều nào trong số đó làm được.

Không thoát được không có nghĩa là đã chọn sai. Việc từng học tự vệ nhưng không sử dụng được trong một tình huống cụ thể cũng không khiến trách nhiệm chuyển sang người bị hại.

Một hướng dẫn phòng tránh tử tế không nên hứa rằng người đọc sẽ thắng.

Nó chỉ nên cố gắng giữ lại thêm một cơ hội, trong những lúc cơ thể vẫn còn khả năng sử dụng cơ hội đó.