KHI MỘT NGƯỜI KHÔNG THỂ PHẢN KHÁNG, AI VẪN CÒN ĐANG LỰA CHỌN?

Khả năng tự vệ có thể mất đi. Khả năng lựa chọn của người còn lại thì không.

CẦN BIẾT TRƯỚC

Một người đang ngủ, bất tỉnh hoặc say đến mức không còn khả năng hiểu chuyện đang xảy ra và tự do đưa ra lựa chọn không thể được mặc định là đã đồng thuận chỉ vì không nói “không”.

Sự im lặng, bất động hay không chống trả cũng không tự tạo ra sự đồng thuận. Một sự đồng ý trước đó, một mối quan hệ tình cảm hoặc việc từng quan hệ với nhau cũng không thay thế lựa chọn ở thời điểm hiện tại.

UN Women mô tả đồng thuận là thứ phải được đưa ra tự do, cụ thể và có thể thay đổi bất cứ lúc nào.

Khi không còn chắc chắn người kia vẫn có thể hiểu, tham gia và lựa chọn một cách tự do, điều cần làm là dừng lại.

Lưu ý nội dung: Bài viết đề cập đến xâm hại tình dục, mất ý thức, say rượu, phản ứng bất động và đồng thuận. Nội dung sử dụng các nguyên tắc truyền thông và sức khỏe cộng đồng để thảo luận về trách nhiệm; không nhằm xác định tội danh, trách nhiệm hình sự hoặc đưa ra kết luận pháp lý đối với bất kỳ vụ việc cụ thể nào tại Việt Nam.

Bài trước dừng ở một giới hạn khá rõ: vẫn còn những lúc cơ thể làm được một chút, dù chỉ là giữ khoảng thở, dịch người sang bên, tạo tiếng động hoặc với tới cửa.

Khả năng ấy có thể tiếp tục giảm.

Một người có thể bất tỉnh, có thể vẫn nhận thức được nguy hiểm nhưng gần như không điều khiển được cơ thể, hoặc say, ốm hay chịu tác dụng của thuốc đến mức không còn hiểu đầy đủ chuyện đang xảy ra. Đến một thời điểm nào đó, việc tiếp tục hỏi người bị hại nên nhớ bước nào, làm động tác gì hay chống lại mạnh hơn ra sao không còn hợp lý nữa.

Hướng dẫn tự vệ phải dừng ở đó.

Nhưng lựa chọn không biến mất khỏi tình huống chỉ vì một người đã mất khả năng lựa chọn. Nó vẫn tồn tại ở người đang chủ động tiếp tục hành vi.

# 1. Sự im lặng không thể lựa chọn thay một người

Một cách hiểu khá phổ biến về đồng thuận là nếu không nghe thấy chữ “không” thì có thể tiếp tục.

Vấn đề nằm ở chỗ chữ “không” chỉ xuất hiện khi một người vẫn còn khả năng nhận biết chuyện đang xảy ra, đưa ra quyết định và thể hiện quyết định đó.

Người đang ngủ không làm được điều này. Người bất tỉnh cũng vậy. Với người đã say tới mức mất định hướng, không hiểu tình huống hoặc không còn khả năng lựa chọn tự do, sự im lặng không thể được sử dụng như một lời đồng ý thay thế.

Suy giảm khả năng cũng không phải lúc nào xảy ra theo kiểu đang tỉnh táo rồi đột ngột mất ý thức. Có thể bắt đầu bằng phản ứng chậm, nói không rõ, mất thăng bằng, liên tục thiếp đi hoặc gần như không còn đáp lại những gì đang diễn ra.

Không cần đợi tới lúc hoàn toàn bất tỉnh mới bắt đầu để ý xem một người còn thực sự tham gia hay không.

Khi không còn chắc chắn, dừng lại là lựa chọn đơn giản nhất.

# 2. Điều từng xảy ra trước đó không thể quyết định thay cho hiện tại

Đồng ý hôn không đồng nghĩa đã đồng ý mọi hành vi sau đó.

Một người có thể muốn quan hệ lúc đầu rồi đổi ý. Có thể từng quan hệ với cùng một người trước đó, đang yêu, sống chung hoặc đã kết hôn.

Những điều này cho biết mối quan hệ đã tồn tại như thế nào. Chúng không tự trả lời người đó đang muốn gì ở thời điểm hiện tại.

UN Women nhấn mạnh rằng đồng thuận phải cụ thể và có thể rút lại. Đồng ý với một hành vi không tự động mở rộng sang hành vi khác; đồng ý ở một thời điểm cũng không trở thành sự đồng ý kéo dài vô thời hạn.

Rượu không làm nguyên tắc ấy biến mất. Việc uống rượu là một hành vi, không phải một thỏa thuận để người khác quyết định thay khi khả năng nhận thức và lựa chọn đã suy giảm nghiêm trọng.

# 3. Người còn chủ động vẫn có những thời điểm để dừng

Một hành vi xâm hại đôi khi được tưởng tượng như một quyết định duy nhất: có hoặc không.

Nhưng trong thực tế, tình huống có thể thay đổi từng chút một. Người kia phản ứng chậm hơn, không trả lời rõ, không giữ nổi thăng bằng, gần như không còn đáp lại hoặc đã mất ý thức.

Ở mỗi thời điểm ấy, người vẫn còn chủ động đều có khả năng nhận ra rằng tình huống đã thay đổi.

Đó là lý do câu hỏi “tại sao không chống lại?” trở nên ngày càng ít giá trị khi khả năng hành động của người bị hại đã giảm tới mức gần như không còn.

Phần còn lại cần nhìn vào người vẫn đang có khả năng lựa chọn: tại sao hành vi vẫn tiếp tục khi người kia không còn thể hiện được một lựa chọn tự do?

# 4. Không có một “bài kiểm tra” duy nhất để chứng minh rằng xâm hại đã xảy ra

Sau một vụ việc, sự chú ý rất dễ quay trở lại cách người bị hại đã phản ứng: có chống trả không, có thương tích không, có trình báo ngay không, có nhớ đầy đủ không, hay sau đó có tiếp tục nói chuyện với người kia không.

Những thông tin này có thể cần được xem xét trong từng bối cảnh cụ thể. Nhưng riêng lẻ, chúng không hoạt động như một chiếc máy xác định sự thật.

Hướng dẫn lâm sàng của WHO lưu ý rằng nhiều trường hợp cưỡng hiếp không có dấu hiệu thương tích rõ trên khám lâm sàng, vì vậy việc không có thương tích không đồng nghĩa bạo lực không xảy ra.

WHO cũng lưu ý trong hướng dẫn medico-legal rằng không có một phản ứng tâm lý điển hình duy nhất sau bạo lực tình dục. Một người có thể hoảng loạn, rất bình tĩnh, khóc, nói chuyện bình thường hoặc phản ứng theo những cách khác nhau; biểu hiện cảm xúc không phải một phép thử đáng tin cậy để xác định chuyện gì đã xảy ra.

Việc disclosure hay trình báo diễn ra muộn cũng không phải hiện tượng hiếm. Một systematic review về delayed disclosure ghi nhận nhiều người không tìm kiếm hỗ trợ chính thức trong những ngày đầu mà có thể kể lại sau nhiều tuần, nhiều tháng hoặc lâu hơn.

Trí nhớ sau sang chấn còn phức tạp hơn. Việc ký ức về bạo lực tình dục có đặc biệt “phân mảnh” hay không vẫn là chủ đề có tranh luận trong nghiên cứu, và kết quả phụ thuộc khá nhiều vào cách khái niệm fragmentation được định nghĩa và đo lường.

Vì vậy, nhớ không đầy đủ không nên được biến thành bằng chứng tự động rằng một câu chuyện là thật, nhưng cũng không thể được dùng như một máy phát hiện nói dối.

# 5. Không phản kháng không phải lúc nào cũng là một quyết định chủ động

Phản ứng trước đe dọa không chỉ có đánh hoặc chạy.

Các mô hình về phản ứng phòng vệ còn mô tả freezing, tonic immobility và những dạng bất động khác. Đây là những khái niệm có liên quan nhưng không hoàn toàn đồng nhất.

Freezing thường được dùng để mô tả trạng thái tạm dừng hành động trong khi cơ thể vẫn ở mức cảnh giác cao và chuẩn bị phản ứng. Tonic immobility là một trạng thái ức chế vận động không tự nguyện mạnh hơn, có thể xuất hiện trong những tình huống được cảm nhận là rất khó thoát.

Nghiên cứu về tonic immobility trong sexual assault cho thấy phản ứng này có thể xảy ra ở một bộ phận người bị xâm hại, nhưng điều đó không có nghĩa mọi trường hợp không chống trả đều có thể được giải thích bằng tonic immobility.

Điều có thể nói chắc hơn là: việc cơ thể không chống lại không đủ để chứng minh rằng người đó đã tự do lựa chọn không chống lại.

# 6. Khuyết tật không đồng nghĩa với mất khả năng đồng thuận

Một suy luận ngược lại cũng dễ tạo ra vấn đề: chỉ vì một người có khuyết tật mà mặc định người đó không thể tự quyết định về cơ thể hay đời sống tình dục của mình.

Có người cần thêm thời gian để xử lý thông tin. Có người sử dụng cách giao tiếp khác. Có trường hợp cần phiên dịch, thiết bị hỗ trợ, thông tin ở dạng dễ tiếp cận hoặc một môi trường ít gây quá tải hơn.

Những hỗ trợ này nhằm giúp một người hiểu tình huống và thể hiện quyết định của chính họ, không phải trao quyền quyết định cho gia đình, người chăm sóc hoặc bạn đời.

Điểm cần quan tâm vì thế là người đó có được thông tin và hỗ trợ phù hợp để hiểu tình huống và thể hiện lựa chọn của mình hay không. Năng lực không thể được suy ra chỉ từ một chẩn đoán hoặc nhãn khuyết tật.

UNFPA đặt bodily autonomy và quyền tự quyết của người khuyết tật vào trung tâm của các chương trình về sức khỏe sinh sản và phòng chống bạo lực.

Khi một người có khả năng lựa chọn và thể hiện lựa chọn, lựa chọn đó cần được tôn trọng. Khi khả năng ấy không còn, người khác cũng không thể tự điền một lời “đồng ý” vào chỗ trống.

# 7. Điểm cuối của ba bài

Bài đầu đặt câu hỏi về giới hạn của những lời khuyên bắt đầu bằng “hãy”.

Bài thứ hai đi vào khoảng giữa, khi khả năng hành động vẫn còn một phần và mục tiêu có thể được thu lại thành hô hấp, khoảng cách và cảnh báo.

Bài này dừng ở nơi khả năng đó gần như biến mất.

Những kỹ năng phòng tránh vẫn đáng học nếu chúng tạo thêm cơ hội, nhưng cơ hội không thể trở thành nghĩa vụ phải thoát được.

Một người bất tỉnh không thất bại trong việc tự vệ. Phản ứng bất động không phải bằng chứng rằng người đó đã đồng thuận. Việc cơ thể không thể nói ra chữ “không” cũng không biến sự im lặng thành một lời “có”.

Khi một người không thể lựa chọn, người còn đang lựa chọn phải dừng.